زندگی هنری استاد سید شاه عوض

استاد سید شاه عوض در سال ۱۹۳۵ میلادی در ولایت بامیان، ولسوالی شنبل، قریه‌ی تَی سیاسنگ دیده به جهان گشود. پدرش سید میرزا شاه فرزند شاهنشاه و مادرش بی‌بی زیبا بود. وی در سنین کودکی والدین خود را از دست داد و تحت سرپرستی پدرکلان خود بزرگ شد. او یگانه فرزند خانواده بود.

‎دوران کودکی و نوجوانی خود را در قریه‌ی تَی سیاسنگ سپری کرد و سواد خواندن و نوشتن را نزد پدرکلانش آموخت. پدرش دنبوره‌نواز ماهری بود و سید شاه عوض نیز نواختن ابتدایی دنبوره را در آوان کودکی از وی فرا گرفت؛ همین امر سرآغاز ورود او به دنیای موسیقی و آوازخوانی شد. وی استاد مشخصی نداشت و هنر خویش را به‌صورت خودآموز پرورش داد.

‎فعالیت هنری خود را از مجالس مردمی و محافل خصوصی آغاز کرد. در یکی از مناسبت‌ها فرصت مساعد می‌شود و در حضور سید نادرشاه الحسینی کیانی، رهبر وقت اسماعیلیان افغانستان، آواز می‌خواند و توجه ایشان را به خود جلب می‌کند. گفته می‌شود بعد از آن اجرا، سید نادرشاه آواز و اجرای او را با تشبیه به استاد سراهنگ و هدیه‌ی یک دستگاه دنبوره برایش، مورد تشویق قرار می‌دهد. این تشویق،  نقطه‌ی عطفی در شناخته‌شدن سید شاه عوض به‌ شمار می‌رود. پس از آن، محبوبیت او در میان مردم هزاره، به‌ویژه جامعه‌ی اسماعیلیه به‌گونه‌ی چشم‌گیری افزایش می‌یابد.

استاد سید شاه عوض برخی از کمپوزهای هندی استاد رفیع، هنرمند نام‌دار هندوستان، را با شعر پارسی دری به بسیار خوبی و هنرمندانه اجرا می‌کرد که تحسین شنوندگان را برمی‌انگیخت. در ماه‌های رمضان و سایر مناسبت‌های مذهبی و فرهنگی در جاهای متفاوت شهر کابل حضور می‌یافت و برای مردم کابل، آهنگ‌های مناسبتی و مذهبی می‌خواند که خیلی بر دل مردم می‌نشست و موجب محبوبیت هرچه بیش‌ترش در بین افراد جامعه می‌شد.  

سید شاه عوض در محافل مردمی هزاره‌جات به‌طور گسترده اشتراک می‌کرد و از همین طریق امرار معاش می‌نمود. نخستین کنسرت عمومی او در دره‌ی کیان ولایت بغلان به مناسبت تشریف‌آوری سید شاه ناصر نادری برگزار شد.  بعدها نیز دو کنسرت رسمی در کانادا برگزار کرد و در شهر لندن بریتانیا نیز چندین برنامه‌ی هنری داشت. هم‌چنین، به گفته‌ی خانواده‌اش، چند اثر صوتی از او در دوران حکومت محمد ظاهر شاه در رادیو افغانستان نیز ثبت گردیده است‌که در آن زمان در برنامه‌ی آهنگ‌های فولکلور از رادیوی ملی افغانستان معمولا پخش و نشر می‌شده است. یکی از آن آهنگ‌ها با این بیت آغاز می‌شده است:

سحرگان نسیم با نوازش

سر زلف چمن را شانه می‌کرد

سید شاه عوض سه بار ازدواج کرد. از هم‌سر اولش یک دختر بنام شیرین یادگار مانده که فعلاً در کانادا زندگی می‌کند. از ازدواج دوم فرزندی نداشت و حاصل ازدواج سومش پسری به نام سید عزیز هاشمی است. با وجود علاقه‌ی شدید ایشان به هنر موسیقی، خانواده‌اش، اما مشوق این مسیر نبود.

استاد سید شاه عوض پس از آغاز جنگ‌های داخلی دهه‌ی 90 میلادی در افغانستان، با خانواده به پاکستان مهاجرت کرد و در سال ۲۰۰۱ میلادی به بریتانیا مسکن گزین شد. زندگی در مهاجرت، به‌ویژه در سال‌های پایانی عمر، برای او دشوار بود و با مشکلات روحی و بیماری‌های گوناگون مواجه شد.

‎با این حال، در محیط خانواده فرد خوش‌اخلاق، مهربان و ساده‌زیست بود و با مردم نیز مراوده‌ی نیک و صمیمانه داشت، تا آن‌جا که خانواده‌اش به یاد ندارد که او گاهی دچار خشم یا تندخویی شده باشد.

‎سبک هنری سید شاه عوض، به گفته‌ی فرزندش، برگرفته از موسیقی سنتی بامیان و هزاره‌جات بود. او هیچ شاگرد پرورش نداد، اما موسیقی دوستان و هنرجویان فراوان از ایشان الهام گرفتند و سبک ایشان را ادامه دادند. او بیش‌تر اشعار شعرای فارسی را با آهنگ می‌خواند، اما بسیاری از اشعار فولکلور را شخصاً تهیه می‌کرد. از استاد آثار صوتی و تصاویر از جریان اجراهایش نزد خانواده‌ باقی مانده است.

‎در جریان جنگ‌های داخلی افغانستان، ایشان یک بار در کابل با خطر جدی مواجه شد، اما به‌واسطه‌ی تسلطش به زبان‌های مختلف کشور و کمک یکی از افراد محل، از مرگ نجات یافت.

سال‌های پایانی عمرش بیش‌تر با درگیری بیماری سپری گردید. به مرض قند مبتلا شد و نهایتاً هر دو گرده (کلیه‌اش) از فعالیت بازمانده بود و پس از چندین ماه تحمل بیماری، سرانجام در تاریخ ۱۳ فبروری ۲۰۱۹ میلادی، در سن ۸۴ سال جهان فانی را وداع گفت و به لقای حق پیوست، اما نامش جاویدان ماند و آثارش با گذشت هر سال بیش‌تر و بیش‌تر ماندگارتر شد.

استاد شاه عوض با هنر خویش بر چندین نسل تاثیر گذاشته است. نسلی‌که امروز در دهه‌ی دوم زندگی خود است، علاقه‌مند و شنونده‌ی آهنگ‌های او است. چنین تاثیرگذاری‌ای به اصالت صدای وی و به انتخاب آهنگ‌ها و به شیوه‌ی نوازندگیش ارتباط می‌گیرد. این درحالی است‌که هنوز کدام نهاد، انجمن و سازمانی از او یاد نکرده است و هنرش را مورد توجه قرار نداده و رسما حمایت نکرده است. خوش‌بختانه، هنر استاد شاه عوض بدون هرگونه حمایت رسمی‌ای به رواج خود در احساس قلبی مردم ادامه داده و روزبه‌روز جای خود را هرچه بیش‌تر در ذوق افراد جامعه پیدا کرده است.

تهیه و تدوین: کمیته‌ی فرهنگی انجمن سید نادرشاه الحسینی کیانی