نویسنده: خداداد محمدی
مقدمه
از دیدگاه هابرماس، جامعه را میتوان به سه حوزه تقسیم کرد که عبارتاند از: حوزهی خصوصی، حوزهی عمومی و حوزهی دولتی. (بوستانی و پولادی، ۱۳۹۶: ۲۳؛ هابرماس، ۲۰۱۳) در واقع، کنشها نیز در همین سه حوزه رد و بدل میشوند؛ حوزهای که مربوط به زندگی خصوصی، مانند خانواده و بستگان، است؛ حوزهی دولتی؛ و حوزهای که مربوط به بخشهای عمومی، چون گروههای شغلی، فرهنگی، اجتماعی، روزنامه و دیگر وسایل ارتباطی، میشود.
بر علاوه، کنشهای فرد یا افراد تنها در محیط فیزیکی و واقعی خلاصه نمیشوند، بلکه شامل محیط مجازی و شبکههای اجتماعی نیز میشوند که هابرماس آن را زیرمجموعهای از حوزهی عمومی آورده است. گرچه مطالبی که در اینترنت و شبکههای اجتماعی پخش و نشر میشوند، عمومی شده و در دسترس همه قرار میگیرند، اما باز هم مربوط به همین سه حوزه میشوند: خصوصی، عمومی و دولتی. یعنی کنشهایی که فرد یا افراد در صفحات اجتماعی و محیط مجازی انجام میدهند، مربوط به زندگی شخصی، حوزهی عمومی و حوزهی دولتی میشوند.
این مطالب و محتوای مربوط به سه حوزه، پس از نشر، همگانی میشوند و پس از همگانیشدن ممکن است پیامدهای مثبت یا منفی به همراه داشته باشند. افراد شاید از نشر مطالب و محتوای خود نیت و هدف تخریبکننده نداشته باشند، اما ممکن است با خطرات و بازخوردهای منفی روبهرو شوند. بنابراین، در این نوشته تلاش میشود روی این موضوع و کژکارکردهای این نوع کنشها در صفحات مجازی و اینترنت، همراه با ارائهی چند نمونه، بحث و تأمل شود.
کژکارکردیها و خطرات
اگر با تکیه بر دیدگاه هابرماس پیش برویم، بخشهایی چون روزنامه، مجلات، رادیو، تلویزیون و دیگر وسایل ارتباط جمعی شامل حوزهی عمومی میشوند. جفی و کانینگ، به نقل از یانگ، مینویسند:
«در حالت آرمانی، این واژه به فضای مشترک عمومی اشاره دارد که در دسترس هر کسی قرار دارد و همه میتوانند در این فضاها مشارکت کنند.» (جفی و کانینگ، ۱۴۰۲: ۹۰)
این فضاها میتوانند شامل محیط واقعی و مجازی شوند. با توجه به نوعیت محیط، میتوان گفت کنشهایی که فرد یا افراد انجام میدهند، مربوط به سه حوزه میشوند: خصوصی، عمومی و دولتی. اما به نظر پارسونز، این ارزشها و هنجارها هستند که چگونگی کنش را شکل میدهند. در واقع، به نظر پارسونز، دو نوع روش یا شیوهی عمل در برابر فرد وجود دارد که یکی بر اساس انگیزههای شخصی استوار است و دیگری عملی است که بر منافع اجتماعی متکی است. (توسلی، ۱۳۷۰: ۲۴۱)
در شبکههای مجازی نیز همینگونه است. افراد با توجه به انگیزههای شخصی و عملی دست به کنش میزنند. به طور مثال، مطالب و محتوای خود را در قالب عکس، فیلم و اسناد به نشر میسپارند. ساختار صفحات اجتماعی و فضای مجازی به گونهای است که مطالب و محتوای نشرشده در دسترس همه قرار میگیرند. پس از همگانیشدن، ممکن است با دو پیامد و بازخورد روبهرو شوند: مثبت و منفی. پیامدهای مثبت و منفی به نوعیت مطالب و محتوای نشرشده بستگی دارند؛ اینکه مربوط به کدام حوزهاند و تا چه اندازه برانگیختگی دارند. این برانگیختگی تا چه اندازه حساسیتبرانگیز و تخریبکننده است؟
اما گاهی فرد یا افراد دچار نوعی کژکارکردی در صفحات اجتماعی و فضای مجازی میشوند؛ یعنی ممکن است در شناخت مطالب و محتوا و تشخیص نوعیت حوزهی مربوط به آن دچار مشکل شوند. آنگاه مطالب و محتوای نشرشده بازخورد منفی میگیرند و فرد ممکن است با خطراتی چون زیانهای مالی، جانی، حیثیتی و مانند آن روبهرو شود. ازاینرو، به چند نمونه از این کژکارکردیها اشاره میکنیم که کنشگر اجتماعی را در صفحات اجتماعی و فضای مجازی با خطرات روبهرو میکند.
1- وقتی افراد در سطح شناختی با خلطِ شناختِ مطالب و محتوا در پیوند با حوزهی خصوصی و عمومی روبهرو میشوند، ممکن است با نشر و پخش آنها دچار مشکل و خطر شوند. آقای فکوهی در همین رابطه به «سوژهی شخصی» و «سوژهی اجتماعی» اشاره میکند. (فکوهی، ۱۴۰۰: ۱۳۹) یعنی گاهی فرد یا افراد اندیشهها و کنشهای شخصی خود را در رسانهها و صفحات مجازی نشر میکنند و با نشر آنها، این اندیشهها و کنشها به سوژهی اجتماعی تبدیل میشوند. چرا؟ چون این اندیشهها و کنشها از خصوصیترین مسائل فرد یا افراد هستند که شاید حتا نزدیکترین افراد نیز نباید آنها را ببینند. آقای فکوهی برای تمثیل این موضوع، «دفترچهی خاطرات» را مثال میآورد.
2- صفحات اجتماعی و فضای مجازی در دسترس همه قرار دارند و افراد با انگیزهها و اهداف گوناگون در آنها به فعالیت میپردازند. برخی اهداف تخریبکننده دارند و از این راه درآمد کسب میکنند. اینگونه افراد ممکن است در بخشهای مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی فعالیت کنند و به موضوعاتی چون زبان، فرهنگ، تاریخ و مانند آن دامن بزنند. بنابراین، زمانی که فرد در تشخیص اینگونه افراد دچار مشکل شود، ممکن است از روی ناآگاهی دست به کژکارکردهایی در صفحات اجتماعی و فضای مجازی بزند و فضا برای کامنتهای ناپسند، فحاشی، توهین، تبعیض، تخریب و برتربینی باز شود؛ در صورتی که یک جامعه با تنوع فرهنگی و احترام به زبانها، فرهنگها و تاریخ یکدیگر، زیباتر است.
3- اگر گاهی فرد یا افراد سطحینگر باشند، دچار کژکارکردی در صفحات اجتماعی میشوند. این سطحینگری ممکن است دربارهی افراد یا مطالب و محتوای نشرشده باشد. برخی افراد در صفحات اجتماعی و فضای مجازی، به دلایل مختلفی چون نداشتن سواد کافی، تجربهی اندک، آگاهی ناکافی و مانند آن، گرفتار سطحینگری میشوند. برای مثال، در بخش نقد، اگر توجه داشته باشیم، بعضی افراد به جای آنکه متن و محتوا را نقد کنند، فرد را نقد میکنند؛ یعنی ممکن است فحاشی کنند یا به ظاهر، خانواده، محل زندگی یا گذشتهی او توهین نمایند. برعکس، به قول آقای فکوهی، برخی افراد که متن و محتوا را نقد میکنند، طرف مقابل این نقد را به مثابهی نوعی خصومت شخصی تلقی میکند و به توهین و نکوهش فردِ نقدکننده میپردازد.
نتیجه
در دنیای مدرن، زندگی بدون شبکههای اجتماعی و فضای مجازی دشوار است و حتا به نظر برخی، ناممکن میرسد؛ زیرا جهان جدید با جهان قدیم متفاوت است و این تفاوتها در روابط، کنشها و دیگر سازوکارهای زندگی افراد برجستهاند. هر جامعه، نظر به زمینهها و نیازهای خود، به فضای مجازی نیازمند است. هر کسی ممکن است اهداف و نیازمندیهای خود را داشته باشد، اما بهصورت کلی، افراد برای ارتباط با جهانیان و آشنایان، کسب درآمد، سرگرمی و مانند آن به صفحات مجازی نیاز دارند.
فرد یا افراد گاهی در کنش از طریق صفحات اجتماعی و فضای مجازی دچار مشکل شده و با کژکارکردیهای زیادی روبهرو میشوند که به چند مورد آن اشاره شد. این کژکارکردیها به دلایل مختلفی چون نبود سواد کافی، سطحینگری دربارهی افراد و ابزارهای ارتباطی، ناآگاهی، تجربهی ناکافی و مانند آن رخ میدهند و ممکن است فرد را با خطرات مختلفی چون زیانهای جانی، مالی، اخلاقی و مانند آن مواجه سازند.
کتابنامه
- توسلی، غلامعباس. (1370)، نظریههای جامعهشناسی. چاپ دوم، قم: سمت.
- جفی، ریو که و کانینگ، آنوک دی. (1402)، درآمدی بر انسانشناسی شهری. ترجمهی علی باصری و محمدطیب سلطانینژاد، چاپ دوم، تهران: سمت.
- فکوهی، ناصر. (1400)، فرهنگ و رسانههای نوین. چاپ اول، تهران: همشهری.
بوستانی، مهدی و پولادی، کمال. (1396)، بررسی عناصر تشکیلدهندهی حوزهی عمومی در اندیشه هابرماس. فصلنامهی تخصصی علوم سیاسی، سال سیزدهم، شماره سیوهشتم.
