مطالعه‌ی سوگیری­‌های معنایی در شبکه­‌های اجتماعی

نویسنده: خداداد محمدی

مقدمه

      شبکه‌های اجتماعی و در کٌل انترنت ابزاری‌های ارتباطی-فناوری هستند که همه‌­ی جهان را باهم وصل می‌­کنند. جنبه­‌ی دیداری و شنیداری دارد. با به وجود آمدنِ شبکه‌­های اجتماعی، انترنت و سایر فناوری­‌ها، انقلابی ایجاد شد که جهان را به سرعت تغییر داد و به سخنِ معروف به یک «دهکده‌ی کوچک» تبدیل کرد. این فناوری­‌ها نقشِ بسیار بارزی را در عرصه‌­های مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی داشته/ دارند. اما بعضاً مخالفان و نکوهش‌کنندگانِ خود را دارد چون این ابزار و فناوری‌­ها از دید آن‌­ها می­‌تواند تخریب­کننده و زیان­‌بار باشند. طبیعی است و ابزارها می­‌توانند فواید و ضررهای خود را داشته باشد.

     این برگه به روش تحلیلی-توصیفی و با تکیه بر مشاهدات، کتاب­‌ها و تجارب انجام شده و مختصری درباره‌ی انترنت و شبکه­‌های اجتماعی هم‌­چون فیس­بوک، اینستاگرام، تلگرام وغیره بحث خواهد شد. در ضمن به بعضی از زیان­‌باری­‌ها و سوگیری­‌های معنایی از انترنت و شبکه­‌های اجتماعی نیز اشاره می‌­شوند.

شبکه­‌های اجتماعی و انترنت

     انترنت و شبکه­‌های اجتماعی چون فیس­بوک، انیستاگرام، وتساپ و تلگرام از الزاماتی هستند که چارچوب­‌های ساختاری و اکثر ساز و کارهای روابط جمعی در جوامع انسانی جدید را بعد از وقوع انقلاب اطلاعاتی می­‌سازند. (فکوهی، 1400: 169). نوعی از الزاماتی که یک نیاز به حساب آمده و در پیونددادنِ انسان­‌ها با یک‌دیگر نقش بارزی را بازی می‌­کند. با داشتن این ابزارها هستند که گویا افراد همراه با دیگران در طی زمان و هم­‌سو با تکنولوژی و پیشرفت­ه‌ای رایانه‌­ای حرکت می‌­کنند. افراد در صورتی نداشتن این ابزارها احساس می­‌کند که از دیگران و جریانات روز و پیشرفت­‌های تکنولوژیکی به نحوی عقب مانده‌­اند. از طرفی دیگر افراد با نداشتن این ابزار در برخی جوامع جهان سوم مثل افغانستان با تحقیر و برچسب­‌های روبه­‌رو می‌­شوند که گویا کم‌بودی داشته و در مرحله­‌ای پایین­تری از رشد و ترقی قرار دارند. این موارد به خصوص در روستاها مشاهده می­‌شوند. چون انترنت و شبکه‌­های اجتماعی امکاناتی هستند که دنیا را تغییر داده­ و بر روابط افراد و سایر بخش‌­های زندگی آن‌ها اثر گذاشته‌­اند. فلهذا داشتن آن‌ها برای برخی نعمت و برای برخی مایه­‌ی ذلت و حقارت شمرده می‌­شوند.

    شبکه­‌های اجتماعی، انترنت و سایر امکانات رایانه‌­ای بر ساختارهای مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی اثر می­‌گذارند. و در بخش­‌های مختلف چون ارتباطات، فرهنگ، آموزش، سیاست، اقتصاد وغیره کاربٌرد دارند. در واقع دو نوع فرهنگ داریم؛ مادی و معنوی. این موارد که از آن‌ها ذکر شد محصول ابزارهای فناوری و ملموس­اند و از این خاطر در قلمرو فرهنگ مادی قرار می‌­گیرد، اما به لحاظ تعامل در بستر اجتماعی در قلمرو فرهنگ معنوی قرار می­گیرد. پس می‌­توان گفت که این ابزارها شامل قلمرو مادی و غیر مادی فرهنگ می­‌شوند.

     از طرفی این ابزارها مخالفان خود را نیز دارند چون می­تواند زیان­‌بار و تخریب­کننده باشند. البته این به فردِ استفاده­‌کننده بستگی دارد که با چه نحوی از آن‌ها استفاده می­‌کند. طوری­که فکوهی می­‌نویسد:

«انترنت، شبکه­‌های اجتماعی و سایر این فناوری­ها که ما امروز با آن کار می­‌کنیم حاصل یک انقلاب فناوری هستند که کٌل جهان را با سرعت تغییر داده و می­دهند و موافقت یا مخالفت ما تأثیری در آن انقلاب ندارد. افزون بر این، ما نمی‌­توانیم با این ابزارها مخالف باشیم، چون استفاده­‌ای که از آن‌ها می­‌شود درست نیست. مثل آن است که ما بگوییم با «چاقو» مخالفیم، چون برخی از افراد با آن آدم می‌­کشند.» (فکوهی، 1400: 170).

برعلاوه امروزه شبکه­‌های اجتماعی زیادی وجود دارند که برخی آن‌ها زیان­‌بار هستند و ما به دلیل زیان­‌باری برخی آن‌ها نمی‌­توانیم با همگی مخالف باشیم. پس زیان­‌باری انترنت و شبکه­‌های اجتماعی به نحوه‌ی استفاده از آن­‌ها بر می­‌گردد و مخالف­‌بودن آن هم به نوعی ابزار و شبکه‌­های اجتماعی. از طرفی دیگر برخی افراد در نحوه‌ی استفاه از این ابزار دچار نوعی بینش دوگانگی می‌­شوند و این امر در کاربٌرد آن نوعی سوگیری معنایی به وجود می­‌آورند که ممکن برای افراد دیگر زیان­بار و تخریب­‌کننده باشند. بنابراین در ادامه به چند نمونه از این سوگیری­‌های معنایی اشاره می­‌کنیم:

1. بعضاً افراد رابطه را محدود و منحصر به شبکه­‌های مجازی می­‌کند یعنی به همان تماس و پیام از طریق انترنت و شبکه­‌های اجتماعی بسنده می­کند. شاید ارتباط از طریق شبکه­‌های اجتماعی خوب باشد، اما کافی نیستند. طوری­ک‌ه آقای تاملینسون می‌­نویسد: «تکامل رسانه­‌ها از اهمیت حضور فیزیکی در تجربه مردم و روی­دادها کاسته است… اکنون، اهمیت مکان­‌ها از نظر فیزیکی کمتر شده­ است. (تاملینسون، 1400: 212؛ مَی­روویتس، 1985: 7-8).
2. بعضاً افراد در صورت وقوعِ یک روی­دادِ نسبی و شنیدن امری مبهم درباره‌ی اقوام و باورهای شخصی قوم خاصی این خبر را رسانه­‌ای می‌­کند. ممکن است که فرد از این کار نیتِ بد و تخریب­‌کننده نداشته باشد، اما هستند افرادی که با شنیدنِ هم‌چنین خبرهایی دچار سوگیری­‌های معنایی شده و در بین آن‌ها کمنت‌­های ناپسند و گفت‌­وگوهای تخریب­‌کننده شکل گرفته و این‌طوری زمینه‌ی تبعیض و نفرت در بین افراد و اقوام فراهم می‌­شوند. منعِ هم‌چون مواردی را بعضی از کاربران شبکه‌­های اجتماعی نیز بعضاً در صفحۀ شخصی شان یادآوری می­‌کنند. پس در هم‌چون مواردی نوعی دوگانگی معنایی استفاده از ابزارهای فناوری رخ می­‌دهند.
3. گاهی استفاده از انترنت و شبکه­‌های اجتماعی به نوعی عادت تبدیل می­‌شود. زمان و مکان را از انسان می­‌گیرد و از او یک بت­واره می­‌سازد. فرد بدون توجه به زمان و مکان و نوعیت امر، چندین کار را هم‌­زمان انجام می­‌دهد و از کم و کیف اموراتش بی‌­بهره می­‌ماند. مثلاً هم غذا می­‌خورد و هم‌زمان در فیس­بوک و انیستا بالا-پایین می‌­روند. یعنی فرد گاه و بی­گاه نمی­‌شناسد و تسلیم بی‌­قید و شرطِ این ابزارها می­‌شود. در نتیجه این امر برای او نوعی وابستگی ایجاد کرده و باعث دوگانگی معنای زمان و مکان در وی شده و در برنامه­­‌ریزی و سلسله­‌مراتب کارهایش خلط ایجاد می­‌کند.
4. بعضاً افراد در ارتباط با این ابزارها باعث می­‌شوند که شکل و پیامدِ برخوردهایش دیگرگون شده و دچار دوگانگی معنایی و انواع مشکلاتی تخریب­‌کننده­‌ی دیگر گردند. مثلاً بعضی برخوردهای نسبی و سوء­تفاهم‌­ها در بین افراد به وجود می­‌آیند و رفته رفته بزرگ شده و حتا به شبکه­‌های اجتماعی می‌­رسد. این امر نه تنها به روح و روان فرد لطمه وارد می­‌کند بلکه باعث مشکلات و درگیری‌­های بزرگ­‌تر در بین خانواده­‌های طرفین شده و کینه و عداوت­‌ها تیره­‌تر می­‌شوند. ظاهراً فرد قصد تخریب شخص مقابل را دارد، اما این تخریب با استفاده از شبکه‌­های مجازی به خانواده و بستگانِ طرف مقابل نیز سرایت می­‌کند. مثلاً هم‌چون موردی ممکن در ضمن حک­شدن حسابی رخ بدهد که بعضاً کاربران صفحات اجتماعی در شبکه­‌های اجتماعی اعلان می­‌کنند.   

نتیجه

     انترنت و شبکه­‌های اجتماعی و سایر ابزارهای فناوری در کنارِ ده­‌ها و صدها فواید خوب در بسترهای مختلف فردی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و غیره می­‌توانند زیان­‌بار و تخریب‌­کننده نیز باشند. البته این زیان‌­باری و تخریب­‌کنندگی بستگی به نوعیت ابزار فناوری و فرد استفاده‌­کننده دارد که از آن‌ها برای چه و چه هدفی استفاده می‌­کنند. پس بسیاری از این ابزارها زیان­‌بار نیستند مگر این‌که افراد از آن‌ها استفاده‌ی نابجا نمایند.

    برعلاوه افرادی هستند که در استفاده از انترنت و شبکه­‌های اجتماعی دچار دوگانگی بینش و سوگیری­‌های معنایی می‌­شوند. این دوگانگی و سوگیری­‌های معنایی از خلال مناسب­ت‌ها، روی­داد­های زندگی و بعضی سوءتفاهم‌ها به وجود می­‌آیند. در این گونه قضیه­‌ها هدف و مقصد بر مبنایی توقعات پیش نمی­‌رود. افراد با استفاده از ابزار فناوری قصد غم­‌شریکی دارد، اما این غم­‌شریکی در جایی دیگر ممکن است که شوک و دردِ بیش‌تر ایجاد کند. این گونه­‌ای از سوگیری­‌ها و دوگانگی­‌ها بستگی به فرد استفاده­‌کننده دارد و از طرفی هم به ابزارهای فناوری. برای رهایی از آن می­‌بایست به نوعی جایگزین بیندیشیم و از طرفی فرهنگِ درست استفاده از این ابزارها را یاد بگیریم.

کتاب­نامه

• تاملینسون، جان. (1400)، جهانی­شدن و فرهنگ. ترجمه محسن حکیمی، چاپ سوم، تهران: دفتر پژوهش‌­های فرهنگی.

فکوهی، ناصر. (1400)، فرهنگ و رسانه‌­های نوین. چاپ اول، تهران: همشهری.