نویسنده: خداداد محمدی
ادوارد تایلور یکی از صاحبنظران برجسته و مطرحِ تکاملگرایان/تطورگرایی میباشد. او از سال 1860 تا سال 1917 زندگی کرد. نظریاتِ او دربارهی جانگرایی، پژوهشهای او درباره تاریخ باستان، نوع بشر و پیشرفتِ تمدن بسیار قابل توجه میباشد، اما در اینجا مجال آن را نیست که تمامی نظریاتِ وی را مورد ذکر کنیم. محض گفتههای او را دربارهی فرهنگ و مفاهیم مرتبط به آن بیان میکنیم. در ابتدا مختصری از زندگینامه، آثار و سپس بهبیانِ فرهنگ از منظر آقای تایلور میپردازیم.
زندگینامه و ذکرِ بعضی از آثار
ادوارد تایلور تطورگرای برجستهای اجتماعی از دههی 1860 تا نخستین دههی قرن پیش در انگلستان بود (گوردون و دیگران، 1393: 121). او در خانوادهای ثروتمند در لندن انگلستان، متولد شد. با اینکه هرگز در دانشگاه تحصیل نکرد و در واقع در شانزده سالگی ترک تحصیل کرد، سرانجام در دانشگاه اکسفورد بهمقام استادی رسید (بارت، 1387: 73). تایلور در سال 1883، نخستین انسان شناسی بود که در آکسفورد، به سمتی منصوب شد و در سال 1896 کرسی استادی را بهدست آورد (گوردن و دیگران، 1393: 121). او با پشیبانی مالی خانوادهاش، زندگی مرفهی را گذراند. با اینکه هرگز پژوهش میدانی عمیق و اصیلی را انجام نداد، اما بسیار سفر کرد. وی بهکشورهای مختلف چون مکزیک، آمریکا، کوبا و… سفر نمود. و سفرش به مکزیک باعث شد که بهانسانشناسی علاقهمند شود. در سال 1871 بود که کتاب بسیار اثرگذارش به نام «فرهنگ بدوی» را منتشر کرد (بارت، 1387: 73).
از آنجاییکه تایلور عضو فرقهی کویکر بود و نه پیرو کلیسای انگلستان، ورودش در جمع دانشجویان کارشناسی آکسفورد یا کمبریج پذیرفته نشد. در عوض، برادرانش ترتیب ورود او را به کسبوکار خویش، یعنی کارخانهی ذوب برنج، دادند. با اینحال، تایلور در سال 1855، در حالیکه دورهی نقاهت بیماری مشکوک به سل را پشت سر میگذاشت، رهسپار ایالات متحده شد؛ سپس به کوبا رفت. از خوشاقبالی، به تاجری از اعضای سابق فرقهی کویکر، به نام هنری کریستی، برخورد که در اتوبوسی در هاوانا همسفرش بود. کریستی یکی از هواخواهان علم جدید باستانشناسی بود و از اینرو به تاریخ باستان و مردمشناسی نیز علاقه داشت؛ و به سرعت تایلور را مجذوب این علاقهمندیها کرد و هردو با هم از وراکروز به درهی مکزیکو سفر کردند.
سفرنامهی تایلور، آناهواک، که در سال 1861 منتشر شد، اثری انسانشناختی به معنای اخص کلمه نبود، بلکه دیدگاههای اجمالی پٌرشماری از دانشِ در حال گسترش تایلور را فراهم میآورد. کریستی و تایلور از مکانهایی دیدن کردند که ابزارهای آتشفشانی در آنجاها کشف شده بود. به تیوتیهواکان رفتند. رسوم معاصر مکزیک، از جمله جشنهای پاک را نیز مشاهده کردند. از مزارع شکر و کارخانهجات نساجی دیدن کردند. تایلور به برخی شباهتهای متقابل فرهنگی جالب توجه اشاره می کرد. برای نمونه، مکانی از سوزاندن تمثالهای یهودا در مراسم جشن پاک را نشان داد و آن را با رسم سوزاندن تمثالهای گی فاوکس در روز پنجم نوامبر در انگلستان مقایسه کرد.
تا زمان انتشار آناهواک، تایلور خودرا وقف انسانشناسی کرده بود. با آنکه علاقهمندی اصلیاش زبانشناسی، اسطورهشناسی و فولکلور بود، بهگونهای فزاینده، تحت تحریک موجی از دگرگونیهای نظری و اکتشافات زمینشناسی، دیرینهشناختی و باستانشناسی قرار داشت که جامعهی علمی بریتانیا را نسبت بهواقعیت فناوری و تطور اجتماعی در مقیاس زمانی طولانیمدت متقاعد کرد (گوردون، 1393: 121- 123).
در باب فرهنگ
1- تعریف فرهنگ
دربارهی تعریف فرهنگ با دو رویکرد روبهرو هستیم. گروهی از اندیشمندان اصولاً بهتعریفِ فرهنگ اعتقادی ندارند و بر این باورند که فرهنگ مجموعهای از ابعاد زندگی انسانی در قالبهای فردی و جمعی است که به دلیل وسعت و فراوانیشان غیر قابل تعریفاند و اصولاً بهجای تلاش برای تعریف فرهنگ در قالب یک مفهوم عام باید فرهنگ را در اشکال بروز و تظاهر آن در قالبها و زمانها و مکانهای متفاوت جست.
گروهی دیگر هرچند باگستردگی پدیدهی فرهنگ موافق هستند، اما معتقدند که اگر بخواهیم به زبان علمی سخن بگوییم و با ابزارها، روشها و سازوکارهای علمی پیش برویم، چارهای جزء ارایهی تعریف فرهنگ ولو نسبی از فرهنگ نداریم (فکوهی، 1400: 99 و 100).
اما وقتی از فرهنگ و تعریف فرهنگ نام میبریم به یاد تعریفِ مشهوری از تایلور میفتیم. تایلور در کتاب جوامع ابتدایی (1871م.) فرهنگ را چنین تعریف میکند: «فرهنگ مجموعهی پیچیدهای است: از معارف، معتقدات، هنرها، صنایع، تکنیکها، اخلاق، قوانین، سنن و بالاخره تمامِ عادات و رفتار و ضوابطی است که انسان بهعنوانِ عضو یک جامعه آنرا از جامعه خود فرا میگیرد و در قبال آن جامعه تعهداتی بهعهده دارد.» (روح الاامینی، 1391: 41).
دربارهی تعریف تایلور از فرهنگ باید گفت که وی نخستین فردی است که تعریف انسانشناسانهای از «فرهنگ» پدید آورد (گوردون و دیگران، 1393: 121). یعنی اگر بخواهیم فرهنگ را از منظر انسانشناسی و رشتههای مرتبط با آن بررسی کنیم با چیزهای بر خواهیم خورد که تایلور آن را در درونِ تعریفش از فرهنگ به صورتِ کلی ارائه کرده است چون تایلور کٌلیت فرهنگ را در تعریف فرهنگ برجسته کرده است.
تقریباً چهل سال پیش، جورج استاکینگ هم خاطرنشان کرد که برای انسانشناسانِ امروزی دستکمگرفتنِ فاصلهی میان تصورات ما از فرهنگ و تصورات تایلور از آن بسیار آسان است. او بیشتر دربارهی فرهنگ تمامی بشریت در پیشرفت تطوری سخن میگفت تا فرهنگ مردمان خاصی در زمان ما (گوردون و دیگران، 1393: 127).
تعریف تایلور از فرهنگ، عموماً تعریفی کلاسیک و پایهای برای تعاریفِ دیگر تلقی شده است (فکوهی، 1400: 100). یعنی تعریفِ تایلور از فرهنگ چنان عام و چندبٌعدی است که دهها و صدها تعریفِ دیگر از درون آن ممکن میگردد. دانشمندانِ دیگر چون گیروشه، ادوارد ساپیر و … همچنان که تعریف ارایه کرده، تعریفش با تعریفِ تایلور از فرهنگ مشابهت نزدیک دارد.
2- مجموعهی پیچیده و انعطافپذیر
طوریکه در تعریف فرهنگ گفته شد که فرهنگ به معنای گسترده، مجموعهی کاملی شامل دانش، باور، هنر، اخلاق، قانون، رسم و هرگونه قابلیت و خوهای دیگری است که انسان، در قالب عضوی از جامعه آن ر کسب میکند(گوردون و دیگران، 1393: 127). منظور از مجموعه، مجموعهای «ساده»، «جبری» و «نسبی» نیستند. بدان معنا هم نیست که فرهنگ پدیدهای «یکپارچه» و «سخت» مثل یک تودهی سنگی «همگٌن» و «یکدست» باشد. بلکه متشکل از اجزایی است که با خصوصیات متفاوت (اندازههای گوناگون، میزان اهمیت متفاوت، کارکردهای مختلف، شکلها و محتویات مختلف) بهصورتهای گوناگون، یعنی تحت نظمهای مختلف در کنار هم قرار گرفته و یا با یکدیگر، باز هم بهصورت مختلف ترکیب شدهاند (فکوهی، 1400: 101 و 102).
3- تکامل فرهنگ
تایلور معتقد بود که فرهنگ از ساده به پیچیده تکامل یافته و از سه مرحله گذشته است: وحشیگری، بربریت و تمدن (بارت، 1387: 73). یعنی اینکه تفکر بشر از مرحلههای پارینهسنگی، میانسنگی و نوسنگی عصر حجر گذشته تا از وضعیتِ وحشیگری بهمتمدن برسد و سپس اعصار مس، برنز و آهن را پشتِ سر گذاشته، به پندار رایج عموم تبدیل شده (گوردون و دیگران، 1393: 121). این بخشی از نظریاتِ تایلور در گفتههای مورگان بهتر برجسته شده است. هنری مورگان نیز مانند تایلور گذر از مرحلهای پایینتر بهبالاتر را بهمعنای پیشرفت میدانست. نه فقط از نظر کفایت تکنولوژیک، بلکه همچنین از نظر اخلاقیات (بارت، 1387: 75). اما هنری مورگان در کتاب خویش موسوم بهجوامع باستانی یا بررسی زمینههای پیشرفتهای بشری از توحش و بربریت تا تمدن، که در سال 1877 بهطبع رسید، به تعیین هرچه دقیقترِ این اصطلاحات، در رابطه به نوسعه بشری، پرداخت و این ادوار را هفت دوره قومی(نژادی) نام نهاد. شش مرحله اول آن از این قرار است:
- توحش اولیه، از ظهور انسان تا کشف آتش؛
- توحش میانه، از کشف آتش تا کشف تیر و کمان؛
- توحش متأخر، از کشف تیر و کمان تا کشف سفالینه؛
- بربریت اولیه، از کشف سفالینه تا اهلی کردنِ حیوانات؛
- بربریت میانه، از اهلی کردنِ حیوانات تا ذوب کلوخههای سنگآهن؛
- بربریت متأخر، از کشف آهن تا اختراع الفبا.
بالاخره در دوره هفتم تمدن جای دارد که با اختراع خط و کتابت آغاز میشود (دانیل، 1363: 25)
4- عقلانی بودن
تایلور بر پایه منطقی و عقلانی فرهنگ- تمامِ فرهنگها- تأکید میکرد. او بر ذهن بشر تأکید میکرد. در شمای کٌلی او، نهادهای اجتماعی تابع عقل و منطقاند و رسومی که چیزی جزء سنت یا عادت نیستند، سرانجام به سببِ نداشتن کاربرد، محکوم به فنا هستند. آنهاییکه از بین نمیروند، طبق تعریف پاینده نام میگیرند. به رغم این پیشفرضِ او که تمام اقوام، صرفنظر از مرحلهی تکاملیشان، عقلانی و منطقیاند و تمام فرهنگها پیرو هدف و فایدهمندیاند (بارت، 1387: 74). در واقع تایلور بر منطقی و عقلانی بودن فرهنگ باورمند است. او میگوید که اگر فرهنگ و نهادهای اجتماعی، پایهی عقلانی و منطقی نداشته باشد، دارای هدف و فایدهمندی نباشد و کاربرد نداشته باشد محکوم به فنا است.
کتابنامه
– دانیل، گلین. (1363). تمدنهای اولیه: باستانشناسی و خاستگاهِ آن. ترجمه هایده مٌعیری، چاپ اول، انتشارت موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی: تهران.
– گوردون، رابرت؛ لاینز، اندرو؛ لاینز، هریت. (1393). انسانشناسان بزرگ. ترجمه: گروه مترجمان زیر نظر ناصر فکوهی، نشر گل آذیت: تهران.
– بارت، استنلی آر. (1387). نظریه و روش در انسانشناسی برای دانشجویان. ترجمه شاهده سعیدی، چاپ اول، انتشارت دفتر پژوهشهای فرهنگی: تهران.
– روحالاامینی، محمود. (1391). گرد شهر با چراغ در مبانی انسانشناسی. چاپ شانزدهم، انتشارت عطار: تهران.
– فکوهی، ناصر. (1400). مبانی انسانشناسی. چاپ نهم، نشر نی: تهران.

